VĂN BẢN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:" Muốn chống bệnh quan liêu giấy tờ,
muốn biết các Nghị quyết đó thi hành không, thi hành có đúng không, muốn
biết ai ra sức làm, ai làm qua chuyện, chỉ có một cách là kiểm tra". Để làm tốt
công tác này, nhà quản lý phải biết vận dụng một cách có hệ thống các văn
bản. Nhà quản lý phải biết vận dụng từ loại văn bản quy định chức năng, thẩm
quyền, văn bản nghiệp vụ thanh kiểm tra đến các văn bản với tư cách là cứ
liệu, số liệu làm căn cứ.
Một chu trình quản lý bao gồm: Kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm
tra. Sự móc nối các khâu trong chu trình này đòi hỏi một lượng thông tin phức
tạp đã được văn bản hóa.
1.3. Những yêu cầu chung về soạn thảo văn bản
* Yêu cầu về hình thức văn bản
Nguyên tắc hoạt động của Nhà nước ta là tập trung thống nhất, do vậy hệ
thống văn bản cũng phải trên cơ sở thống nhất tập trung. Về hình thức, văn
bản phải có sự thống nhất xuyên suốt từ trung ương đến địa phương.
Hình thức văn bản phải là khuôn mẫu bắt buộc được cơ quan có thẩm
quyền nghiên cứu, chọn lọc và thống nhất chọn làm mẫu. Thể thức văn bản
như cách trình bày, các ký hiệu phải được chuẩn hóa tuyệt đối.
* Yêu cầu về nội dung văn bản
Văn bản, xét trên giá trị sử dụng của nó phải đáp ứng được các yêu cầu
sau:
- Có tính hợp pháp
Một văn bản quản lý Nhà nước được soạn thảo và ban hành trên các
nguyên tắc sau:
+ Văn bản có giá trị pháp lý thấp hơn không được trái với văn bản có giá
trị pháp lý cao hơn.
+ Văn bản của cơ quan cấp dưới không được trái với văn bản của cơ
quan cấp trên, văn bản địa phương không được trái với văn bản trung ương.
5
+ Đặc biệt trong thực tiễn cần lưu ý: các văn bản không được vượt thẩm
quyền của cơ quan hay cá nhân ban hành. Ở đây có hai khía cạnh cần lưu ý:
Thức nhất, không được vượt quá thẩm quyền; thứ hai, không được lẩn tránh
trách nhiệm, tức là đáng ra cơ quan phải ban hành văn bản để giải quyết công
việc thì thoái thác lẩn tránh.
- Có tính hợp lý
Vai trò của văn bản là rất rõ ràng. Song văn bản có thực thi, có hiệu lực
trong cuộc sống hay không phụ thuộc vào chỗ văn bản có trở thành động lực
phát triển hay không. Phát triển bền vững là sự phát triển đảm bảo được sự
hài hòa giữa các lợi ích. Nguyên tắc đặt ra là: lợi ích các nhân không được lớn
hơn lợi ích tập thể; lợi ích tập thể không được lpns hơn lợi ích của toàn xã
hội, của Nhà nước.
Một văn bản khi ban hành phải nêu rõ:
+ Nhiệm vụ
+ Đối tượng
+ Thời gian
+ Phương tiện thực hiện
Văn bản quản lý Nhà nước phải bảo đảm tính hệ thống toàn diện. Khi
soạn thảo, nhất thiết phải đặt văn bản trong bối cảnh chính trị, kinh tế, văn
hóa, xã hội; phải căn cứ vào mục tiêu trước mắt và mục tiêu lâu dài; có sự
thích ứng giữa mục tiêu, nhiệm vụ cần đạt với điều kiện, phương tiện thực
hiện. Nhà nước quản lý nhất thiết phải tính dến yếu tố tác động của môi
trường vào quá trình thực hiện văn bản. Để đảm bảo tính hệ thống, nhất quán,
văn bản ra sau phải thống nhất, đồng bộ với văn bản ra trước.
Nếu một văn bản quản lý Nhà nước không đáp ứng được những yêu cầu
trên sẽ dẫn đến hai trường hợp:
(1) Văn bản có tính khả thi không cao
(2) Văn bản vô hiệu
6
1.4. Phân loại văn bản
Hệ thống văn bản gắn chặt với sự phân quyền, phân cấp chặt chẽ, khoa
học, được hình thành và phát triển phù hợp với quy luật khách quan và thực
tiễn của đất nước.
Như vậy, văn bản được phân loại như sau:
• Văn bản quy phạm pháp luật (Pháp quy)
+ Văn bản pháp quy chỉ do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền ban hành.
+ Văn bản dược ban hành theo đúng thủ tục, thể thức, trình tự luật định.
+ Văn bản quy phạm pháp luật có chứa những quy tắc xử sự chung.
+ Văn bản quy phạm pháp luật được sử dụng nhiều lần.
+ Văn bản quy phạm pháp luật được áp dụng với mọi đối tượng hay một
nhóm đối tượng.
+ Văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực trong toàn quốc hay từng địa
phương
+ Văn bản quy phạm pháp luật được Nhà nước bảo đảm thực hiện
Văn bản quy phạm pháp luật gồm các loại sau:
- Hiến pháp
- Luật, Bộ luật
- Nghị quyết
- Pháp lệnh
- Lệnh của Chủ tịch nước
- Nghị định
- Quyết định
- Chỉ thị
- Thông tư
• Văn bản hành chính thông thường
Văn bản hành chính thông thường là loại văn bản do cơ quan có thẩm
quyền ban hành nhưng không có đầy dủ những yếu tố của một văn bản quy
phạm pháp luật, nhằm giải quyết các vụ việc cụ thể với đối tượng cụ thể.
7
Văn bản hành chính thông thường gồm:
- Công văn
- Thông báo
- Biên bản
- Thông cáo
- Công điện
• Văn bản cá biệt
Văn bản cá biệt là loại văn bản chứa đựng những quy tắc xử sự riêng,
thuộc thẩm quyền của từng cơ quan nhằm giải quyết một sự việc, một cá
nhân, một tổ chức cụ thể trong phạm vi không gian, thời gian nhất định.
Văn bản cá biệt gồm:
- Quyết định nâng lương
- Quyết định bổ nhiệm
- Quyết định điều động
- Quyết định khen thưởng, kỷ luật
- Quyết định xử phạt vi phạm hành chính
• Văn bản dân sự
Văn bản dân sự là loại văn bản giải quyết các mối quan hệ giữa các cá
nhân trong giao tiếp, sinh hoạt, đời sống và kinh tế.
Các văn bản dân sự gồm:
- Hợp đồng
- Đơn từ
- Giấy ủy quyền
===========***============
8
CHƯƠNG II
QUAN HỆ GIỮA VĂN BẢN VỚI HỆ THỐNG QUẢN LÝ
2.1. Quan hệ giữa pháp luật với Nhà nước
- Pháp luật xuất hiện cùng Nhà nước.
- Pháp luật là một hệ thống các quy tắc hành vi ( các quy phạm) có tính
chất bắt buộc chung do Nhà nước đặt ra hoặc được Nhà nước công nhận.
- Pháp luật là phương tiện quản lý trong tay Nhà nước, là yếu tố quan
trọng nhất để thực hiện quản lý xã hội. Vì vậy, các chức năng quan trọng của
Nhà nước trong mối quan hệ giữa Nhà nước và pháp luật là:
+ Chức năng sáng tạo pháp luật để tổ chức, điều chỉnh, quản lý các
hành vi và hoạt động xã hội.
+ Chức năng thi hành pháp luật
+ Chức năng bảo vệ pháp luật
2.1.1. Khái niệm quyền lập pháp, lập quy
- Lập pháp, lập quy là làm ra những quy phạm về pháp luật, trình bày
các quy phạm đó trong các văn bản quy phạm pháp luật; do đó về hình thức,
lập pháp lập quy là hoạt động xây dựng và ban hành các văn bản quy phạm
pháp luật. Vì thế, văn bản quy phạm pháp luật là đối tượng chủ yếu của kỹ
thuật lập pháp, lập quy.
- Văn bản quy phạm pháp luật(VB QPPL) là văn bản chứa đựng các
quy định pháp luật nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội nhất định, có hiệu lực
bắt buộc chung và thực hiện thường xuyên, lâu dài, được Nhà nước bảo đảm
thực hiện bằng các biện pháp tổ chức và cưỡng chế của cơ quan Nhà nước.
- VB QPPL được phân biệt với các văn bản cá biệt, Công văn giấy tờ
của Nhà nước bởi các đặc điểm sau:
9
* VB QPPL có nội dung là các quy tắc, hành vi bắt buộc chung, đặt ra,
sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các quy phạm pháp luật, nhằm điều chỉnh các quan
hệ xã hội.
* VB QPPL không hướng tới các đối tượng có địa chỉ cụ thể mà được
điều chỉnh chung đối với toàn xã hội hoặc một bộ phận xã hội và được thực
hiện, áp dụng lặp đi lặp lại nhiều lần trong hoàn cảnh, điều kiện và thời gian
dài.
* VB QPPL được ban hành dưới các hình thức văn bản do Hiến pháp
quy định. Các cơ quan Nhà nước hoặc các viên chức Nhà nước có thẩm quyền
ohỉa ban hành VB QPPL dước hình thức văn bản mà Hiến pháp quy định,
không tùy tiện đặt ra và sử dụng các hình thức văn bản mà Hiến pháp không
quy định cho minh.
- Văn bản pháp quy phụ được ban hành kèm theo một văn bản pháp
quy được Hiến pháp quy định như:
Điều lệ
Quy chế
Quy định…
2.1.2. Nhà nước và hệ thống văn bản Nhà nước
Văn bản là một trong những phương tiện quan trọng của hoạt động
quản lý và lãnh đạo.
Nếu đứng từ phía các lãnh đạo để xem xét thì văn bản không chỉ ghi lại
và truyền đạt các thông tin quản lý, chỉ đạo mà nó còn thể hiẹn ý chí của cơ
quan cấp trên đối với các cơ quan trực thuộc, thể hiện phương thức làm việc
của từng lọai cơ quan, cơ quan Nhà nước khác với cơ quan Đảng và các đoàn
thể.
Trong hoạt động của các cơ quan Nhà nước, văn bản đã xuất hiện như
một hình thức chủ yếu của nhiệm vụ cụ thể hóa luật pháp.Chúng đảm bảo cho
các cơ quan Nhà nước có thể thực hiện tốt các công việc theo chức năng,
phạm vi, quyền hạn của mình.
10
Trên thực tế, văn bản quản lý Nhà nước là môt phương tiện để xác định
và vận dụng các chuẩn mực pháp lý vào quá trình quản lý Nhà nước.
Văn bản quản lý Nhà nước có các đặc điểm sau:
- Nó là hình thức pháp luật chue yếu trong các hình thức quản lý Nhà
nước, chứa đựng quy phạm pháp luật, thẩm quyền và hiệu lực thi hành.
- Văn bản quản lý Nhà nước là nguồn thông tin quy phạm, là sản phẩm
hoạt động quản lý và là công cụ điều hành của các quan và các nhà lãnh đạo
quản lý.
2.1.2.1. Đặc điểm Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Về bản chất, Nhà nước CHXHCN Việt Nam có những đặc trưng cơ bản sau:
- Nhà nước kiểu mới thể hiện ở:
+ Nhà nước ta là nhà nước của dân, do dân, vì dân.
+ Mục tiêu phấn đấu của Nhà nước ta: Xây dựng một xã hội phát triển, văn
minh, tự do, công bằng và đặc biệt là không còn chế độ người bóc lột người.
+ Nhà nước ta, quyền lãnh đạo Nhà nước thuộc về giai cấp công nhân
liên minh với cá tầng lớp nông dân, tri thức mà người trực tiếp thực hiện sứ
mệnh đó là Đảng Cộng sản Việt Nam.
- Nhà nước ta là nhà nước đơn nhất thống nhất
Sự thống nhất trong hệ thống biểu hiện trong cơ cấu tổ chức Nhà nước:
bộ máy được tổ chức thống nhất từ trung ương đến cơ cở ( và ở đây chỉ có sự
phân cấp), không tồn tại một Nhà nước trung ương và một Nhà nước địa
phương ( như Nhà nước theo hình thức Liên bang và Tiểu bang; Liên bàn và
các nước cộng hòa).
Về hệ thống pháp luật: Nước ta chỉ có một Hiến pháp duy nhất, các văn
bản pháp luật có hiệu lực thống nhất từ trung ương đến địa phương.
Nước ta chỉ có một cơ quan quyền lực Nhà nước tối cao duy nhất. Mối
quan hệ quyền lực giữa Chính phủ trung ương và Chính quyền địa phương
11
mang tính trực thuộc rõ ràng, cấp dưới phục tùng cấp trên, địa phương phục
tùng trung ương.
- Nhà nước ta quyền lực là tập trung
Để đảm bảo một nguyên tắc căn bản của Nhà nước ta là quyền lực
thuộc về nhân dân, Nhà nước ta được tổ chức theo mô hình mà ở đó quyền
lực là tập trung. Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là cơ
quan quyền lực cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nhà
nước ta không tổ chức theo mô hình tam “ tam quyền phân lập”. Quốc hội ta
có quyền lập pháp duy nhất và quyền kiểm soát tối cao. Sự tập trung quyền
lực còn được biểu hiện ở quyền lập quy. Quyền lập quy thuộc Chính phủ.
Để đảm bảo cho guồng máy Nhà nước hoạt động nhịp nhàng, hiệu quả,
quyền lực được phân công thành ba quyền rõ ràng: quyền lập pháp (thuộc
quốc hội), quyền hành pháp (thuộc chính phủ) và quyền tư pháp. Sự phân
công này được tuân thủ theo một nguyên tắc: đảm bảo quyền lực tập trung.
- Nhà nước ta là Nhà nước Pháp quyền XHCN
Nhà nước dân chủ và pháp quyền XHCN của ta là chế dộ dân chủ đại
diện (kết hợp với dân chủ trực tiếp). Nó không theo mô hình chế độ tổng
thống, cũng không theo chế độ đại nghị tư sản, tức là một chế độ mà đặc
trưng là nguyên thủ quốc gia giữ vai trò tượng trưng, không chịu trách nhiệm
trước Quốc hội.
Nhà nước ta quyền lực cao nhất tập trung thống nhất vào Quốc hội, theo
chế độ một Viện. là Nhà nước pháp quyền, Nhà nước ta có đủ quyền lực, quyền
uy và có hiệu lực, có tổ chức tương ứng đủ quyền và đủ sức bảo vệ tính hợp hiến
và tính hợp pháp, bảo vệ quyền con người và quyền công dân, bảo vệ kỷ cương,
pháp luật Nhà nước, bảo vệ sự an toàn, bình đẳng, công bằng xã hội.
12
2.1.2.2. Tính chất của hệ thống văn bản quản lý Nhà nước
Theo các quy định của Hiến pháp và cá luật tổ chức về thẩm quyền ban
hành các văn bản và nội dung của chúng, có thể rút ra các đặc trưng sau:
* Hiến pháp, Luật, Bộ luật là những văn bản luật do Quốc hội ban hành
bằng thẩm quyền duy nhất: lập pháp.
* Pháp lệnh là văn bản được Ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH)
ban hành theo sự ủy quyền của Quốc hội. Quốc hội quyết định các Pháp lệnh
được ban hành trong chương trình làm Luật của Quốc hội và giao cho
UBTVQH ban hành.
* Nghị định gồm hai loại: Nghị định cụ thể hóa, chi tiết hóa Luật Pháp
lệnh được quy định trong Luật, Pháp lệnh; Chỉnh phủ quy định cụ thể Luật
hoặc Pháp lệnh này; Nghị định quy định những vấn đề chưa được quy định
bằng Luật hoặc Pháp lệnh. Nghị định là văn bản quy phạm pháp luật.
* Các văn bản khác có các tính chất sau:
- Lệnh của Chủ tịch nước có thể là văn bản quy phạm pháp luật hoặc
văn bản cá biệt.
- Nghị quyết do nhiều cơ quan hoạt động theo chế dộ tập thể (Quốc hội,
UBTVQH, Chính phủ, Hội đồng nhân dân) ban hành. Nghị quyết có thể là
văn bản nhămg ban hành chính sách, chủ trương, biện pháp lớn hoặc chứa
đựng quy phạm pháp luật.
- Chỉ thị dùng để chỉ đạo công việc của cơ quan chấp hành Pháp luật
cấp trên đối với cấp dưới. Những cơ quan cấp dưới theo hệ thống thứ bậc
hành chính không ban hành Chỉ thị.
* Thông tư đùng để hướng dẫn thi hành pháp luật. Chẳng hạn trong quy
phạm đưa ra phần giả định: “Xe chạy vào ban đêm….”thì Thông tư cần
hướng dẫn “đêm” theo quan niệm của quy phạm này là từ khi nào đến khi
nào.Từ đó phân biệt sự hướng dẫn cảu Thông tư với sự giải thích pháp luật do
cơ quan có thẩm quyền (UBTVQH) thực hiện. Thông tư cũng có quy phạm
pháp luật, được ban hành trên cơ sở cụ thể hóa Luật, Pháp lệnh, Nghị định.
13
Nếu quan hệ pháp luật từ góc nhìn quy phạm học, nghĩa là pháp luật là
hệ thống các quy phạm pháp luật có trong các văn bản Nhà nước, thì quyền
ban hành pháp luật có phạm vi rộng: nhiều cấp, nhiều ngành, nhiều cơ quan ra
quy phạm pháp luật.
2.1.2.3. Thẩm quyền ban hành văn bản quản lý Nhà nước
* Thẩm quyền ra các quy phạm pháp luật của Nhà nước ta biểu hiện
như sau:
+ Quốc hội:
- Ban hành Hiến pháp, Luật, Bộ luật
Hiến pháp, Luật, Bộ luật có quy phạm pháp luật
+ Ủy ban thường vụ Quốc hội:
- Ban hành Pháp lệnh
Pháp lệnh có quy phạm có thính chất quy phạm pháp luật
+ Chủ tịch nước:
- Ban hành lệnh
Lệnh công bố Luật, Pháp lệnh và có quy phạm pháp luật
+ Nhiều cơ quan có thẩm quyền:
- Ban hành Nghị quyết, Quyết định, Chỉ thị
Nghị quyết, Quyết định, Chỉ thị có quy phạm pháp luật
+ Chính Phủ:
- Ban hành Nghị định
Nghị định cụ thể hóa Luật, Pháp lệnh và điều chỉnh những điều chưa có
trong Luật, Pháp lệnh
Nghị định có quy phạm pháp luật.
+ Các Bộ:
- Ban hành Thông tư
Thông tư có quy phạm pháp luật
* Phân biệt lập pháp, lập quy:
14

Xem chi tiết: VĂN BẢN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC