NGHỆ THUẬT THEN CỦA DÂN TỘC TÀY NÙNG

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
nghệ thuật then của dân tộc tày nùng
I. Đặc điểm chung
Tày - Nùng là hai dân tộc có chung nguồn gốc lịch sử, đặc điểm sinh hoạt
văn hoá tín ngỡng gần gũi, thời gian chung sống lâu dài. Trong đời sống văn hoá
tinh thần của hai dân tộc này, Then, Tào, Bụtcó vị trí quan trọng đặc biệt. Then
là loại hình nghệ thuật, sinh hoạt văn hoá tín ngỡng nổi bật nhất, phổ biến nhất và
không thể thiếu trong các lễ nghi gia đình, xã hội và các nghi lễ chu kỳ đời ngời
của dân tộc Tày-Nùng ở Việt Bắc, đặc biệt ở 5 tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn,
Tuyên Quang. Then có nhiều tên gọi khác nhau nh Pựt, Bựt, Vửt, Giàng nhng
tên gọi Then vẫn là phổ biến nhất.
1. Về khái niệm
Then còn nhiều điều còn tranh cãi song đa số mọi ngời thống nhất quan
niệm chung, Then là tiên (sliên), là con trời. Then giữ mối liên hệ trần gian với
Ngọc Hoàng và Long Vơng. Khi làm Then, đại diện cho ngời trời giúp ngời trần
gian, mong sự tốt lành, điều thiện cứu giúp. Ngời Tày - Nùng quan niệm thế giới
tâm linh Then là một thế giới đa thần trong đó có thần mặt đất, trên trời, và dới
đất. Ngời sống trên trời có quyền uy hơn cả, là thần ngọc hoàng. Thần linh trên
trời chi phối đời sống muôn loài ở dới đất. Có thể ban bình yên hay bất hạnh. Ngời
ta tin Then giữ vai trò quan trọng trung gian giữa thế giới thần linh và con ngời.
Then có thể giao tiếp với thần linh, truyền nguyện vọng của con ngời với thần linh
và thông qua Then, thần linh giúp con ngời thực hiện nguyện vọng đó. Mỗi khi
thực hiện cuộc hành trình từ mặt đất lên trời, Then và đội quân dùng lời hát, tiếng
đàn diênt ả cuộchành trình của mình. Cuộc hành trình phải vợt qua nhiều cửa ải
khó khăn nh: cửa thổ công, cửa thành hoàng, cửa táo quân, cửa tổ tiên, cửa pháp s,
cửa tớng, đờng ve sầu, cửa ô khuông, ô khắc, vợt biểnThen đem đến cho con ng-
ời niềm tin. Nó đáp ứng nhu cầu tinh thần của con ngời cho dù đó là niềm tin hão
huyền, phi lý, song nó vẫn cứu cánh cho cuộc sống và là hạt nhân của mọi quan hệ
với sự tồn tại cân bằng và ổn định của xã hội, cộng đồng, cá nhân.
1
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Then còn là thầy thuốc chữa bệnh, ngời nghệ sĩ dân gian của bản làng. Then
đem đến liều thuốc tinh thần, thực hiện hành động tín ngỡng cụ thể giải toả tâm lý
ngời bệnh. Với t cách ngời nghệ sĩ, Then đợc nhiều ngời mến mộ, là ngời giỏi thơ
văn, biết đàn, hát, biết múa các điệu múa, điệu dân vũ của dân tộc. Buổi lễ Then
không khí linh thiêng, huyễn hoặc cuốn hút ngời nghe, ngời xem bằng nghệ thuật
của mình. Ngời làm Then là một nhạc sĩ, một nhạc công, vừa đánh đàn, vừa hát,
đôi khi kiêm xóc nhạc, vũ công biểu diễn trớc đám đông.
2. Nguồn gỗc của Then
Qua các giai thoại ở Cao Bằng có thể biết Then có từ rất lâu, vào khoảng thế
kỷ XVI-XVII khi Mạc Kính Cung lên chiếm cứ đất Cao Bằng đánh lại nhà Lê
(1598-1625). Có nhiều giai thoại về Then khác nhau nhng thống nhất trên 5 tỉnh
của ViệtBắc thì Then có nguồn gốc ở Cao Bằng.
Lời ca có nhiều chi tiết nhất quán, phổ biến trong Then là đi sứ (pây sử)
khảm hải (vợt biển), bắt phu phenNhững đoạn lập cầu hào quang nói về việc
đúc đồng, đúc gang rèn sắt để bắc cầu, thấu quang thấu nạn kể về việc quân
Then dùng súng ống săn hơu nai. Nhiều chỗ nói quân Then đợc tổ chức thành đội,
có câu nói việc đốt hoả tiễn thăng thiên dùng làm pháo lệnh/ Đoạn miêu tả chợ
Tam Quang mua bán nhộn nhịp đông vuiCho thấy Then xuất hiện trong xã hội
có tôn ti trật tự, có phân chia đẳng cấp rõ rết, phân công lao động, nghề thủ công
phát triển.
II. Các hình thức sinh hoạt Then
Then có nhiều hình thức sinh hoạt phong phú và tuỳ vào phong tục tập quán
của từng vùng mà có mức độ khác nhau. Có những loại Then phổ biến sau:
1. Then cầu mong
Lễ cầu an:
Ngời Tày - Nùng thờng tổ chức lễ này vào tháng giêng hàng năm. Ngời ta
đón ông bà Then về nhà lễ để cầu an bình. Lễ cầu an còn là ngày hội tụ xóm làng,
2
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
vui xuân. Đây là loại Then vui, hát về tình ca, sử ca. Thờng thì ngời ta mời các ông
bà Then có giọng hát hay, biết nhiều làn điệu đàn giỏi về làm lễ trong ngày này để
mọi ngời cùng thởng thức.
Lễ giải hạn:
Lễ này đợc tổ chức vào bất kỳ ngày nào dịp nào trong năm. Bởi cứ khi thấy
có điều không lành, ngời ta thờng mời Then về cúng để cầu mong sự may mắn, an
bình, tai qua nạn khỏi/
Lễ cầu bjoóc, cầu va hay còn gọi là cầu tự.
Ngời Tày - Nùng ví con cái là bông hoa. Do vậy, những đôi vợ chồng mới
cới hay không có con đều mời Then về làm lễ câu bjoóc, cầu vaHọ hy vọng
Then hoặc mo hoặc sliên sẽ hát cầu xin với Hoa VơngThánh Mẫu vốn là nữ thần
trong coi về tình yêu, hạnh phúc, con cái của thiên hạ. Ngời Tày-Nùng cho rằng bà
là bà mụ của những đứa trẻ, do vậy bà có quyền ban phát hoa vàng hoa bạc cho ai
là tuỳ. Mặt khác, bà còn có thể ban pháu sức khoẻ cho bọn trẻ
Lễ câu mùa, cầu đảo, diệt trùng.
Đây là lễ mang tính chất cộng đồng làng bản. Thờng đợc tổ chức vào ngày
đầu xuân tại nơi thờ thổ công, miếu thần hoặc trên thửa ruộng của làng. Ngời ta
mời ông Then, bà Then có nơi mời thầy mo thầy tạo về làm lễ với mục đích cầu
mùa. Lễ này ngoài những đoạn hát mang tính nghi lễ, ông bà Then còn hát về
những đoạn năm tháng, lịch, kinh nghiệm làm ăn của từng tháng trong năm. Ngày
này còn là ngày tụ hội làng bản vui xuân, chúc mừng năm mới vui vẻ sau một năm
làm việc mệt nhọc.
2. Loại Then chữa bệnh
Trớc đây, dân tộc Tày - Nùng cũng nh các dân tộc khác đều cho rằng ngời
ốm, chết do nhiều nguyên nhân. Nhiều ngời ốm do không hiểu nguyên nhân sinh
bệnh nên họ cho rằng do thần linh ma quỷ làm hại. Có thể hồn bị xúc phạm bỏ đi
hay do sợ hãi quá cũng hốt hoảng bỏ đi. Khi đó, nếu muốn biết ngời ốm bị sao,
ngời ta phải nhờ đến Then giải quyết có khả năng thơng lợng với thần linh dùng
sức mạnh trấn áp quỷ thần có khả năng sai khiến âm binh đi tìm hồn về nhập vào
3
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
xác. Then chữa bệnh bằng sức truyền cảm âm nhạc, thơ ca, phần nào làm trọng
chức năng an ủi, dỗ dành nỗi đau của ngời bệnh, làm cho mọi ngời thấy tâm hồn
thanh thản hơn sau buổi làm Then. Đây là phơng pháp chữa bệnh bằng tinh thần
của ngời Tày - Nùng xa.
3. Loại Then tống tiễn.
Những gia đình có ngời chết hoặc đứa trẻ xấu số, sau khi chôn cất xong,
chọn đợc ngày lành, ngời Tày - Nùng thờng đón Then về làm lễ tiễn hồn ngời chết
đi khỏi nhà để không quấy rối những ngời còn đang sống.
4. Loại Then vui mừng, chúc tụng, ca ngợi.
Thòng những nhà giàu xa kia khi có việc mừng thờng hày mời Then đến
đàn, hát vui, chúc tụng ca ngợi. Những cuộc làm Then này phải theo trình tự nh
các đám cúng lễ. Lời ca phần lớn ứng tác cho phù hợp với yêu cầu của hoàn cảnh.
Tuy nhiên, cũng có một số bài mẫu, đối tợng giao tiếp chủ yếu là ngời chức không
phải là thần linh.
5. Loại Then trung lễ, đại lễ cấp sắc (lẩu Then, lẩu vửt )
Những ngời làm Then thờng 3-5 năm phải làm lễ cấp sắc một lần gọi là đại
lễ. Nhng cũng có Then vì hoàn cảnh kinh tế khó khăn, không có khả năng làm lễ
đúng kỳ hạn thì phải làm lễ trung để khất. Ngời Tày Nùng gọi là trung lễ là Hất
lẩu khao mạ, chỉ mời một ngời Then đến làm giúp và chỉ cần chút hơng hoa quả
thết đãi binh mã và tổ s đồng thời xin khất với ngọc hoàng đến kỳ sau sẽ làm đại
lễ.
Đại lễ của nhà Then là lễ đem lễ vật gồm hơng, hoa, trà rợu vàng bạc châu
báu gạo thịt bánh trái tiến dâng lên Ngọc hoàng thợng đế để thỉnh cầu nhà vua ban
cấp cho Then. Mỗi lần lẩu Then là một lần Then lên chức. Then nào lo làm lẩu
Then nhiều lần thì chức tớc càng cao tang thên uy tín với quần chúng có quyền
hạn oai phong giải quyết nhiều việc cứu nhân độ thế.
4
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Trong Then có chức tớc quyền hạn đợc phân chia theo từng cấp độkhác
nhau và rõ ràng. Lẩu Then là một lễ quan trọng. Chức tớc Then đợc đánh dấu bằng
tua trên mũ của các ông bà Then. Số tua cao nhất có thể lên tới 15. Khi không còn
làm Then nữa một số nơi làm lẩu Then nhng với mục đích tạ ơn.
6. Then - loại hình âm nhạc
Then là một loại hình diễn xớng dân gian đợc tổ chức chủ yếu trong nhà, th-
ờng là vào đên khuya thanh vắng. Do đó, âm nhạc trong Then là loại nhạc êm dịu,
ấm cúng, nhẹ nhàng và tâm tình. Phạm vi sân khấu của nó là một chiếc chiếu gồm
một ngời đàn hát và ngời xóc nhạc vừa đủ cho ngừơi nghe và xem trong khuôn
khổ một gia đình (ngoại trừ các cuộc đại lễ Then và Then ngoài trời).
Âm nhạc trong Then đợc diễn tả biểu hiện nội dung văn học có cốt truyện
dài ngắn khác nhau. Vì thế, cấu trúc âm nhạc khác với các loại dân ca ta thờng
gặp. Dân ca thờng là khúc hát trọn vẹn đợc nhắc đi nhắc lại nhiều lần với lời ca
khác nhau. Nhng hát Then lời ca nhiều khi đợc nhắc đi nhắc lại trên một làn điệu
nhng không có kết thúc trọn vẹn mà liên tục cho đến hết bài bản nội dung của một
buổi Then. Cũng do quy định nội dung chặt chẽ của văn học nên âm nhạc trong
Then khá phong phú về giai điệu và chặt chẽ về tiết tấu nhịp điệu bởi nó luôn đợc
đi đôi với nhịp điệu của tiếng đàn và bộ xóc nhạc.
Nhạc điệu trong Then ở từng địa phơng có sự tiếp thu các làn điệu dân ca
nhng lợn, phong sl, hát rucó những đạo trong Then đợc dùng nguyên một loại l-
ợn nh lợn cọi ở Then Tuyen Quang, lợn Then hoặc lợn nàng hai ở Then Cao
BằngTuy nhiên, Then ở mỗi địa phơng, mỗi tỉnh khác nhau đều có những màu
sắc âm nhạc khác nhau. Đặc điểm này tạo cho âm nhạc trong Then có sự giàu có
về mằu sắc khúc thức và tiết tấu âm nhạc.
Âm nhạc trong Then có sự giao lu với loại âm nhạc khác nh chất giai điệu
và phong cách diễn xớng của thầy mo, trong một số chơng đoạn nhng có phần tiếp
thu và cải biến phù hợp từng nội dung văn học cũng nh tính chất của Then nhẹ
nhàng, ấm cúng và sinh động hơn. Then đợc hình thành và phát triển trong dân
gian nhng thờng phát triển theo kiểu nối nghề nối nghiệp, theo kiểu cha truyền con
5
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
nối, hoặc có số mệnh phải theo Then thì cũng phải theo học thầy thành thạo một
thời gian dài mới đứng ra làm Then độc lập. Cách thức này đã biến Then trở thành
một loại hình âm nhạc dân gian mang trình độ cao, chuyên nghiệp có tay nghề đạt
tới trình độ cao về nghệ thuật.
Trong lễ làm Then thờng có múa và múa Then nằm trong nghi thức tôn
giáo. Tuy nhiên, múa Then bao giờ cũng phải kèm theo đạo cụ. Và âm nhạc trong
múa Then đơn giản, thờng dùng đàn tính và chùm xóc nhạc để đệm song tiết tấu
âm nhạc múa phong phú một số nơi có hát.
Các hình thức âm nhạc trong Then.
Bên cạnh ý nghĩa tôn giáo tín ngỡng, Then còn đợc xem xét nh một yếu tố
là một loại diễn xớng do chỉ có một ngời hát với cây tính Then và chùm xóc nhạc.
ở trong những cuộc đại lễ Then có nhiều ngời cùng đàn, hát, múa. Nh vậy, âm
nhạc trong Then có cả nhạc hát, nhạc đệm, nhạc không lời, nhạc múa.
Các nhạc cụ trong Then
Nhạc cụ trong Then chủ yếu là đàn tính và đàn xóc, nhng chuông cũng có
lúc đợc sử dụng tuy nhiên rất ít. Tuy chỉ có hai nhạc cụ chính nhng các cuộc Then
có thể đảm nhiệm đợc phần nhạc đệm cho hát, cho múa và cả những bài nhạc
không lời, nhạc lu không. Hai nhạc cụ cần thiết cho múa trong Then. Một số đoạn
mang nội dung cầu cúng, bẩm báo hay trình diện Then còn sử dụng cả chuông nh
một sự báo hiệu với tính chất nghiêm trnag kính cẩn. Qua khảo sát nhạc cụ trong
Then ở nhiều địa phơng, thấy chủ yếu và phổ biến những loại nhạc cụ sau:
- Tính Then.
Tính dùng trong Then ngời Tày - Nùng quen gọi là ăn tính, trong đó ăn,
tính có nghĩa là đàn. Nhiều nơi chỉ gọi là tính có nghĩa là cây đàn tính dùng
trong hát Then, làm Then.
Tính Then giống tính tẩu của ngời Thái là nhạc cụ học dây chi gẩy. Là nhạc
cụ họ dây vì có nguồn rung là dây rung, phơng pháp kích âm là dùng ngón trỏ phải
tác động vào dây theo hai chiều nên thuộc chi gẩy.
6
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Tính có nhiều cỡ to nhỏ, tuỳ theo từng vùng. Loại to có âm thanh to, khoẻ
phù hợp với giọng trầm ấm, loại nhỏ có âm thanh cao, tơi sáng phù hợp với giọng
nữ trẻ. Loại cỡ trung bình có thể phù hợp với nlhiều loại giọng. Tính Then là nhạc
cụ dân gian đợc dùng với các nguyên lieuẹ sẵn có ở địa phơng và đợc làm bằng
phơng pháp thủ công do vậy không có một kích thớc cố định. Tính Then phổ biến
ở vùng Tày - Nùng ở Việt Bắc, đặc biệt là các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang,
Tuyên Quang, Bắc Kạn.
- Cấu tạo.
Tính Then có cấu tạo khá đơn giản. Đàn đợc làm bằng gỗ nhẹ, mịn thớ, ít
cong vênh. Chiều dài cần đàn theo cách tính của nghệ nhân là chín nắm tay cộng
lại, số đo bằng chín nắm tay này tơng đơng với chiều dài khoảng 75-90 cm. Cây
đàn nhẵn, trơn không có phím. Phía đầu cần đàn lắp trục lên dây, tuỳ từng địa ph-
ơng dùng đàn 2 dây hoặc 3 dây mà số trục có khác nhau. Mặt cần đợc lắp thẳng
với mặt đàn, phía đầu trên trục lên dây ngời ta chạm khắc những hoa văn hình các
con vật nh rồng, long mã, con phợng, con cá hoặc bằng các thứ hoa nh hoa chuối/
Có đầu đàn đợc chạm công phu có các chữ nh Phúc thọ ninh khang ở bốn mặt.
Mặt đàn xa đợc làm bằng các loại gỗ dai, xốp và chống đợc ẩm. Nhiều nơi
còn bng mặt đàn bằng giấy bản ép và dùng nhựa của nâu nhựa cậy, nhựa hồng để
gắn mặt với bầu đàn. Mặt đàn đợc xẻ mỏng khoảng 2,5 đến 3mm bào nhẵn tránh
không có sẹo gỗ để âm thanh lan đều.
Bầu đàn đợc làm bằng quả bầu cắt đi 1/3 để già, phơi khô. Về kích thớc, các
nghệ nhân thờng chọn cách tính nh sau: 3 nắm bầu, 9 nắm cần. Kích thớc tơng
ứng đờng kính khoảng 15-20, ckhiều cao bầu đàn khoảng 12-15cm. Tuy nhiên, tùy
từng vùng và ý thích nghệ nhân mà còn có nhiều kích thớc các biệt khác nhau. Để
có đựoc tiếng đàn vang và chuẩn, bầu đàn phải có độ tròn và dày đều. Xung quanh
bầu đàn gần sát phía mặt đàn đợc khoét nlhiều lỗ thoát âm, thờng khoét các lỗ tròn
nhỏ tuỳ theo từng cụm(khoảng từ 6 cụm) nh hình hoa, mỗi cụm khoảng 9 lỗ
nhỏ.Một số vùng nh ở Lạng Sơn còn dùng bầu đàn bằng đồng nhng âm thanh
không hay, rè và khô.
7
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Ngựa đàn là một miếng gỗ nhỏ hình thang, chiều cao khoảng từ 1-1,4 cm,
chiều dài khoảng 3-4cm. Phía dới ngựa luôn đợc khoét hình tròn hoặc hình chữ M
tạo cho ngựa luôn áp sát xuống mặt đàn, tránh đợc tiếng rè. Điểm đặt ngựa là
chính giữa mặt đàn tạo sự cân đối, nên tạo sự chấn rung tốt. Do vậy, có thể thấy
tiếng tính có âm hởng vang, không bị tức tiếng và có âm sắc ấm áp.
Dây đàn xa đợc se bằng tơ tằm lấy sáp ong vuốt nhẵn, kêu trơn kêu gọn
tiếng mà lâu hỏng. Ngày nay, ngời ta thờng dùng dây ni lon, cớc. Tính Then có hai
loại, loại 2 dây và loại 3 dây. Vùng lạng sơn phổ biến là loại 3 dây. Vùng Tuyên
Quang, Hà Giang phổ biến là dùng đàn 2 dây và 3 dây. Tính Then 2 dây lên dây
stheo quan hệ quãng 4 hoặc quãng 5 tuỳ theo hàng âm của giai điệu bài hát hoạc
nhạc đệm. Có vùng khi hát làn điệu tàng bốc ngời ta còn lên dây theo quãng 4, còn
khi hát làn điệu tàng nặm ngời ta thờng lên daya quãng 5. Tính Then 3 dây là loại
thêm một dây trầm nhất. Dây này thấp hơn dây thứ hai một quãng 8. Vì đàn không
có phím và dài ngựa đàn lại thấp nên lên dây không quá căng, do đó trên thực tế
tiếng đàn chỉ vang, có âm thanh đẹp ở ba thế tay đầu tiên. ở các thế cao tay khi
bấm daya bị dính vào mặt cần tiếng bị sạn và âm thanh không chuẩn.
Nghệ thuật biểu hiện và khả năng diễn tấu của tính Then.
Nghệ nhân khi đánh phải đặt bầu đàn trên đùi phải, dùng ngón tay cái của
tay trái đỡ lng cần đàn, các ngón còn lại dùng để bấm dây. Tay phải, ngón cái và
ngón 3,4,5 cầm ở chỗ tiếp giáp giữa bầu đàn và cần đàn, dùng ngón trỏ tay phải để
gẩy đàn theo hai chieuè. Khi gẩy lên âm phát ra bởi phần thịt của đầu ngón tay tạo
ra âm sắc dịu dàng mềm mại, còn khi gẩy xuống có phần ảnh hởng của móng tay
nên âm sắc cứng, thô và có phần hơi đanh. Khi trình diễn hai âm đó đợc trộn đan
xem vào nhau tạo cho tính Then có một âm sắc độc đáo đặc biệt.
Tính Then là loại đàn có tính năng động, linh hoạt trong diễn tấu. Nó có thể
diễn tấu đợc bài nhạc đàn, nhạc đệm cho hát, đệm cho múa với các giai điệu 2, 3
bè. Và tuỳ theo tình cảm giai điệu của bài hát múa, đàn, các nghệ nhân còn trình
diễn với nhiều sáng tạo phong phú khác nhau nh: ở những đoạn nhộn nhịp hoặc t-
ơng đối tự do, các ngón bấm của tay trái có thể dùng ngón bấm của tay trái để
dùng búng, vuốt. Các ngón 3,4,5 tay phải có thể dùng đập và mặt đàn tạo ra những
8
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
âm tiết nh tiếng trống đệm, tiếng gõ giữ nhịp. Tính chất của tính Then nổi bật là
tính trữ tình, chất phác, hồn nhiên, vui tơi và những suy t trong cuộc sống cảu ngời
Tày - Nùng. Tuy không phải là cây đàn hào nhoáng có sức mạnh nổi bật ở bề
ngoài nhng nó thực sự là cây đàn phù hợp với kỹ thuật tinh tế nh trợt, vuốt, láy rền,
vêNhững đờng nét lèo lợn mang tính chất trang trí rất phù hợp vời ngôn ngữ, âm
nhạc trong Then của ngời Tày - Nùng.
Chùm xóc nhạc
Chùm xóc nhạc là nhạc cụ thuộc họ tự thân vang, phơng pháp kích âm là gõ
chùm xóc nhạc xuống motọ miếng vải vuông, đợc đặt trên sàn nhà, mặt đất hoặc
cầm chùm nhạc rung, lắc, đập vào vai ngời khi múa.
Chùm xóc nhạc có những tên gọi khác nhau tuỳ theo từng địa phơng, có nơi
gọi là miac I ((Cao Bằng), có nơi gọi là mạ, sáu mạvà tùy từng địa phơng mà
chùm xóc nhạc có kích cỡ khác nhau. Chùm xóc nhạc to hay nhỏ sẽ ảnh hởng tới
âm sắc. Chùm nhạc to thờng có âm sắc vang, ấm, còn chùm nhạc mảnh và nhỏ th-
ờng có âm sắc đanh và chói hơn, chùm nhiều qua nhạc sẽ có âm lợng lớn.
- Cấu tạo
Cấu tạo của chùm xóc nhạc đơn giản thờng gồm nhiều vòng tròn bằng kim
loại bằng đồng hoặc đồng pha bạc lông vào nhau xâu thành từng chuỗi, xen vào đó
ghép thêm những quả nhạc nhỏ rồi ghép nhiều chuỗi dài này vào với nhau bằng
một vòng tròn nhỏ to hơn để cầm hoặc ngoắc vào ngón chân cái khi sử dụng.
Chùm nhạc mỗi vùng có những hình dáng khác nhau. Nhiều vùng phần tiếp giáp
còn có trang trí một miếng đồng hình tròn, đúc đặc hoặc dát mỏng chỉ để hở đủ
cho vòng tròn chui lên. Miếng đồng này vừa tạo dáng đẹp cho chùm xóc nhạc
đồng thời để tay cầm có độ tỳ chắc chắn khi xóc nhạc. Chùm nhạc vùng Hà Giang,
Tuyên Quang ngắn gọn hơn không có những vòng tròn ngoắc vào nhau kết thành
hình dài mà gồm nhiều quả nhạc kết vào nhau thành hình tròn để lọt đựoc vào
lòng bàn tay để xóc khi múa và có thể ngoắc và ngón chân cái khi ông, bà Then
vừa hát vừa đệm đàn.
9
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Chùm nhạc xa kia đợc làm bằng chất đồng pha với bạc nên tạo ra âm thanh
trong trẻo đặc biệt nhờ vào những miếng vải vuông có thêu hoa văn lót ở dới làm
cho những vòng tròn của chùm nhạc khi giao thoa lên xuống không trực tiếp chạm
vào mặt bằng của chất rắn bớt đợc tạp âm, tạo âm hởng hài hoà với màu âm gảy
của tính Then.
Nghệ thuật biểu diễnvà khả năng diễn tấu.
Nghệ nhân sử dụng chùm nhạc theo nhiều cách khác nhau. Thứ nhất là
ngoắc chùm nhạc vào ngón tay trỏ, hoặc ngón thứ ba, bàn tay ngửa tỳ khuỷu tay
lên đùi rồi gõ chùm nhạc xuống một miếng vải vuông thêu hình thổ cẩm đợc đặt
trên mặt sàn họăc mặt đất nơi gàn ngời làm Then. Thứ hai là ngời nghệ nhân Then
vừa hát vừa ngoắc chùm nhạc xóc vào ngón chân cái ngồi theo t thế xếp chân vòng
tròn, dùng bàn chân da lên đa xuống gõ chùm nhạc xuống mặt sàn, mặt đất theo
nhịp đàn. Thứ ba là khi múa, nghệ nhân có thể cầm chùm nhạc vừa múa vừa lắc,
rung hoặc đập vào vai tạo ra âm thanh với nhiều âm sắc khác nhau. Chùm xóc
nhạc có khả năng diễn tấu linh hoạt, làm chức năng đệm cùng tính với Then, đệm
cho hát, đó là những đoạn mà Then và đội quân Then đi ngựa, tiếng chùm nhạc
vang lên cho Then và ngời nghe một cảm giác tiếng nhạc phát ra từ những quả
nhạc trên cỏ con ngựa đang chạy nớc kiệu, gợi cho ngời nghe xung quanh một
hình ảnh Then và đội quân Then lên đờng rất oai nghiêm, khí thế trên lng ngựa có
cả một đoàn ngựa ngời hộ tống, phục dịch. Cũng có đoạn Then dùng xóc nhạc
đêm riêng cho hát. Song cũng có tới những đoạ trong các đại lễ Then có tới 4,5 bộ
xóc nhạc hoà một lúc với tính và hát.
Ngoài chức năng đệm, chùm xóc nhạc còn là đạo cụ gây nhiều hứng thú
cho múa trong Then, ở những đoạn nh chèo lừa, khảm hảichùm xóc nhạc thực sự
gây hiệu quả về âm lợng, âm sắc, giữ vững nhịp cho múa. Trong đoạn này thờng
dùng nhiều chùm nhạc để múa, ngời múa cầm bộ xóc nhạc trên tay vừa múa vừa
xóc nhạc, và ít nhất cũng gồm từ 4 đến 6 hoặc 8 chùm xóc nhạc trở lên, tùy thuộc
vào khả năng mời của chủ Then để hoà với nhau, kết hợp với múa và hát, tiếng hú
tạo không khí sôi nổi, vui tơi hấp dẫn, có thể nói là một trong những chơng đoạn
hay nhất trong các cuộc đại lễ Then.
10
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
Chuông
Chuông là nhạc cụ thuộc họ tự thân vang. Phơng pháp kích âm là gõ, khác
với chuông nhiều dân tộc và nghi lễ khác là chuông đợc lắc hoặc rung. Chuông
trong Then có nhiều kích cỡ hình dáng và sử dụng khác nhau tuỳ theo từng vùng.
Chuông cấu tạo đơn giản, thờng đợc đúc bằng đồng, trong bụng rỗng. Khác
với chuông của một số dân tộc, chuông trong Then không treo một con lắc trong
bụng mà thờng dùng một thanh nhỏ bằng đồng để gõ vào thân chuông. Thông th-
ờng chuông có đờng kính từ 4-6cm, cao khoảng 8-10cm. Trên thực tế, chuông
vùng Hà Giang thờng to hơn vùng Lạng sơn, Cao bằng, phía trên đầu chuông có
mấu để tra cán bằng dây hoặc bằng gỗ.
- Nghệ thuật biểu diễn và khả năng diễn tấu.
Thông thờng chuông đợc sử dụng theo cách rung hoặc lắc song trong Then,
các nghệ nhân phần lớn một tay cầm chuông, một tay cầm thanh nhỏ bằng kim
loại gõ vào thân chuông theo từng hồi một. Kể cả khi múa, các nghệ nhân vừa
múa, vừa cầm chuông gõ theo nhịp của chùm xóc nhạc và nhịp điệu của múa.
Chuông trong Then đợc sử dụng rất ít, song lại là nhạc cụ quang trọng
không thể thiết trong nghi lễ Then. Nó thờng đợc các ông bà Then sử dụng ngay từ
đầu cuộc them, hoặc đầu của một chơng đoạn mang tính nghi lễ, cầu cúng trớc
bàn thờ gõ chuông để báo hiệu, thông báo một nghi lễ nào đó quan trọng với sự
trang nghiêm, kính cẩn. ở các cuộc đại lễ Then vùng Hà Giang, trong múa thấy sử
dụng chuông gõ theo nhịp xóc nhạc vừa nh một đạo cụ vừa tăng sự phong phú về
âm nhặc vừa tăng cờng tiết tấu cho múa.
Tiểu kết
Then là một sinh hoạt tín ngỡng, văn hoá của ngời Tày - Nùng, là loại dân
ca nghi lễ phong tục, Then đến với nhân dân nhằm thoả mãn nhu cầu sinh hoạt văn
hoá tâm linh cũng nh gợi nguồn cảm hứng nghệ thaụat bằng nhữmg câu chuyện
thần thoại, truyền thuyết dân gian, Then là sự kết tụ nhiều dòng cảm xúc của con
ngời. Mặt khác, Then mang tính diễn xớng tổng hợp nhiều loại hình nghệ thuật
trong đó có thơ, ca, hát, múa, hội hoạ và âm nhạc. Do vậy, khi Then ra đời đã gần
gũi và đợc nhiều thế hệ ngời Tày - Nùng ngỡng mộ, yêu thích và tồn tại không
11
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
những chỉ xa kia mà còn hiện lên trong đời sống của ngời Tày - Nùng hôm nay.
Điều đó chứng tỏ Then là một loại hình nghệ thuật dân gian đã có sức sống bền bỉ
bên trong và sự biến đổi thích nghi để tồn tại.
Nội dung lời ca là một trong những yếu tố quan trọng và thu hút nhiều ngời
hâm mộ Then. Cũng nh dân ca nghi lễ của nhiều dân tộc khác, diễn biến nội dung
trong các nghi lễ trong Then thờng theo chiều hớng từ những bài ca diễn xớng
nghiêm trang, tôn tụng đến những bài ca nghi lễ sinh hoạt. Do đó, nội dung h ảo,
mơ hồn đợc giảm dần và nội dung hiện thực càng về sau càng rõ. Nội dung một
cuộc Then trớc hết phản ánh t tởng tình cảm, nguyện vọng ớc mơ của ngời Tày-
Nùng, một phần khá dài về sau là những câu chuyện kể, những lời tự sự thông qua
Then mà phản ánh xã hội thực của cong ngời Tày - Nùng xa.
Nội dung trong một cuộc Then không chỉ là một cuộc hành trình lên trời để
thỉnh cầu xin ngọc hoàng một việc của gia chủ mà còn có nhiều chơng đoạn miêu
tả về cuộc sống trần thế và những cuộc giao tranh giữa con ngời vời con ngời và
giữa con ngời với thiên nhiên. Nhiều chơng đoạn thông qua lời hát trong Then,
trong những sự việc, bất công trong xã hội thực của ngời dân Tày-Nùng. Một mặt
họ có khả năng lao động sáng tạo để xây dựng cuộc sống ở trần thê snhững két
quả họ vẫn cực khổ. Mổt khác ảo ảnh cõi trời tuy không đa lại cho họ cơm ăn nớc
uống cụ thể nhng dẫu sao cũng là tạo ra một cái bóng để an ủi, hy vọng và xoa dịu
những nỗi khổ hiện tại. Ngoài nội dung những câu chuyện kể về sự tích, những
câu chuyện gần nh huyền thoại h h thực thực xen lẫn cuộc sống trên thiên giới khá
hấp dẫn trong Then phần nào phù hợp với tâm trạng tình cảm của ngời dân lao
động vùng núi. Có lẽ vì thế mà Then đã chiếm đợc cảm tình và đợc nhiều ngời
mến mộ.
Nghệ thuật âm nhạc trong Then trớc hết ta thấy đây là một nền âm nhạc có
trình độ phát triển khá cao. Nó thể hiện rõ ở sự cân bằng và đồng bộ giữa nhạc hát,
nhạc đàn trong Then. Âm nhạc trong Then có tính thống nhất cao và phong phú
các sắc thái địa phơng. Âm nhạc trong Then mỗi địa phong khác nhau đều mang
bản sắc dân tộc đậm đà, một bản sắc thống nhất trong đa dạng. Nghệ thuật âm
nhạc trong Then là mối liên hệ không tách rời, nội dung thơ ca đầy sức diễn tả
12
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
trong Then cùng các làn điệu âm nhạc đầy chất trữ tình nhẹ nhàng kèm theo nghệ
thuật múa, các trò diễn và những trang trí mỹ thuật đã làm cho Then gần gũi, hấp
dẫn bền lâu trong quần chúng nhân dân ngời Tày - Nùng.
Nghệ nhân Then dù yêu thích Then mà theo nghề hay do có căn đều phải
học các thầy một cách nghiêm túc theo lối truyền khẩu, truyền ngón tới mức điêu
luyện trong vài năm mới có thể tự hành nghề. Mức điêu luyện ở đây cũng có nghĩa
là các nghệ nhân Then đã đạt đợc trình độ cao về nghệ thuật văn thơ, ca hát, đàn,
múa và các trò diễn dân gian tới mức chuyên nghiệp. Ngoài những bài học truyền
khẩu, các nghệ nhân Then còn phải có ý thức rèn luyện nghề cho mình có một
trình độ đàn, hát ngày một điêu luyện. Trong quá trình tìm diễn xớng, nhiều nghệ
nhân đã tự tìm tòi, sáng tạo để có thêm làn điệu âm nhạc hay, những ngón đàn độc
đáo và phong cách trình diễn hấp dẫn. Hát Then đợc hình thành trong tâm thức
dân gian đợc các nghệ nhân luôn sáng tạo, bổ sung vì thế mà Then ở mỗi địa ph-
ơng mỗi vùng đều có sắc mằu độc đáo khác nhau. Đặc điểm này tạo ra cho âm
nhạc trong Then giàu có tơng đối về mặt màu sắc, giai điệu, khúc thức và tiết tấu.
Âm nhạc trong Then ở mỗi vùng vó ảnh hởng chất liệu thi ca của vùng đó.
Âm nhạc trong Then còn có sự giao lu với một số thể loại âm nhạc gần gũi nh si l-
ợnsong khi vào Then đều đợc các nghệ nhân biến hoá, phát triển trở thành chất
Then, nhẹ nhàng tình cảm sinh động hơn. Nhiều yếu tố âm nhạc trên đã góp phần
cho Then đạt tới trình độ nghệ thuật đỉnh cao, hấp dẫn và quan trọng trong đời
sống.
Ngày nay, trong đời sống ngời Việt Nam hiện đại, khi các giá trị âm nhạc
cổ truyền đang bị mai một, các giá trị ngoại lai đang lấn át, phát triển các giá trị cổ
tuyền dân tộc thì Then qua bao biến thiên của lịch sử vẫn hiện diện trong đời sống
của ngời Tày - Nùng.
Then vẫn tồn tại trong đời sống ngờinh nó vẫn tồn tại từ xa xa đến giờ.
Tuy nhiên, do xã hội thay đổi, Then cũng có những thay đổi để thích nghi. những
hình thức Then thuộc dạng bói toán, chữa bệnh mơ hồ dĩ nhiên không còn phổ
biến nh xa. Những hình thức cầu an, giải hạn, vào những ngày mùa nhàn rỗi,
13
Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel : 0918.775.368
những ngỳ đàu xuân, mừng nàh mới nhất là những cuộc đại lễ Then (ngày hội của
nhà Then) là những cuộc Then đến nay vẫn còn nguyên sức thu hút.
Hát Then hình thành và lu truyền trong dân gian, sự truyền nghề không đợc
quy định chặt chẽ theo từng chơng đoạn của ghi chép sách vở mà phần lớn theo
truyền miệng, truyền ngón. Do đặc điểm đó mà mỗi nghệ nhân đợc truyền nghệ sẽ
tiếp nhận cái cũ và có những sáng tạo mới đa dạng khác nhau. Vì thế mà Then đến
nay có nhiều lớp nh lớp rất cổ, lớp cổ vừa, lớp kinh của cận đại và hiện đại. Những
nghệ nhân chín ngày nay thuộc lớp Then kim của cận đao
Then tồn tại trong đời sống tâm linh của ngời Tày - Nùng không chỉ trong
đời sống tâm linh mà còn tồn tại nh một hiện tợng văn hoá cổ truyền với nền văn
hoá mới thông qua những tiết mục đàn, hát, và múa trên sần khấu.
III. KếT LUậN
Trong đời sống, không chỉ ngời Then mới biết sử dụng tính Then, hát Then
mà cả ngời dân bình thờng cũng vậy, đạt trình độ gần tơng đơng Then chuyên
nghiệp. Then đợc đàn, hát trong sinh hoạt hàng ngày không nằm trong nghi lễ, đa
lên sân khấu bằng nhiều hình thức. Từ làn điệu nguyên gốc phong phú của nhiều
vùng, Then đợc đặt lời mới phù hợp với nội dung mới của thời đại, do các nghệ sĩ
không chuyên trình diễn tại các sân khấu địa phơng.
Thời gian gần đây, nhiều nghệ thuật phát triển từ chất liệu Then. Then đợc
đa lên sân khấu lớn với những nội dung có giá trị nghệ thuật nhng gần gũi với
nhân dân.
Then là một loại hình nghệ thuật đợc quân chúng giữ gìn và phát huy, vận
dụng trong đời sống tinh thần. Có thể thấy rằng, dân tộc Tày - Nùng yêu Then là
yêu một loại hình diễn xớng tổn hợp độc đáo. Loại hình này đã đi sâu vào lòng ng-
ời, cảm hoá con ngời bằng nội dung và sức truyền cảm của giọng hát, sự rung
động của cây đàn cũng nh đòng nét, động tác đẹp mang phong cách nghệ thuật
múa và trang trí mỹ thuật, tạo nên sự hài hoà âm thành và màu sắc. Nó vừa mang
tính chất nghiêm trang của nghi lễ vừa mang tính nhiều vẻ của đời sống văn hoá
dân tộc.
14

Xem chi tiết: NGHỆ THUẬT THEN CỦA DÂN TỘC TÀY NÙNG