2
đối với quá trình phát triển đất nước. Đứng trước tình hình đó rất cần
những giải pháp hữu hiệu nhằm thúc đẩy thị trường KH&CN phát
triển. Do vậy việc tham khảo kinh nghiệm phát triển thị trường
KH&CN của Trung Quốc, một quốc gia có nhiều điểm tương đồng
với Việt Nam và đã có những thành công trong lĩnh vực này sẽ có ý
nghĩa rất quan trọng cả về thực ti
ễn và lý luận. Đó là lý do để vấn đề:
“Phát triển thị trường khoa học và công nghệ: Kinh nghiệm của
Trung Quốc và vận dụng vào Việt Nam” được chọn làm đề tài của
luận án tiến sỹ kinh tế này.
2. Tình hình nghiên cứu
+ Về phát triển thị trường KH&CN ở Trung Quốc: một số nghiên
cứu tìm hiểu những thành tựu phát triển kinh tế, trong đó có những
vấn đề về phát triển KH&CN và thị
trường KH&CN của Trung Quốc
từ cải cách mở cửa đến nay. Một số khác tập trung phân tích quá trình,
hiện trạng phát triển thị trường KH&CN của Trung Quốc.
+ Về thị trường KH&CN Việt Nam: có một số công trình và tài
liệu liên quan đến công nghệ và thị trường công nghệ Việt Nam.
Tuy nhiên, từ trước đến nay, trong nước cũng như trên thế giới
chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu một cách hệ thống và toàn
diệ
n vấn đề phát triển thị trường KH&CN ở Trung Quốc từ cải cách
mở cửa (1978) đến nay (2008) từ đó rút ra bài học kinh nghiệm vận
dụng để phát triển thị trường KH&CN ở Việt Nam trong giai đoạn
hiện nay.
3
3. Đối tượng và mục đích nghiên cứu
Phát triển thị trường KH&CN: Kinh nghiệm của Trung Quốc và
vận dụng vào Việt Nam là đối tượng nghiên cứu chính của luận án.
Mục đích của luận án là qua nghiên cứu một số vấn đề lý luận và thực
tiễn về thị trường KH&CN, từ đó nghiên cứu quá trình phát triển thị
trường KH&CN của Trung Quốc để rút ra những bài học kinh nghiệm
để so sánh, v
ận dụng phát triển thị trường KH&CN ở Việt Nam.
4. Phạm vi nghiên cứu
Ngoài phần một số cơ sở lý luận, luận án tập trung nghiên cứu
quá trình phát triển thị trường KH&CN của Trung Quốc từ cải cách,
mở cửa đến nay (1978- 2008), tiếp cận vấn đề từ các khía cạnh như:
các kết quả đạt được xét về quy mô, trình độ và các yếu tố của thị
trường; các ngành và lĩnh v
ực; các khu vực công nghiệp và nông thôn.
Từ nghiên cứu trên rút ra quan điểm, mục tiêu, giải pháp và bài học
kinh nghiệm thành công, thất bại của Trung Quốc về phát triển thị
trường KH&CN trong công cuộc cải cách mở cửa. Từ cơ sở lý luận về
thị trường KH&CN và bài học kinh nghiệm của Trung Quốc xem xét
nhận dạng thị trường KH&CN Việt Nam từ thời kỳ đổi mới đến nay
(1986-2008) trên quy mô, cấp độ và các hoạ
t động diễn ra của thị
trường, so sánh và đề xuất một số gợi ý chính sách nhằm phát triển thị
trường KH&CN ở Việt Nam.
5. Nhiệm vụ phải giải quyết
Luận án sẽ trả lời các câu hỏi: quan niệm về KH&CN và thị
trường KH&CN như thế nào cho đúng? Vai trò của KH&CN và thị
trường KH&CN đối với sự phát triển kinh tế xã hội như thế nào? Mối
quan hệ giữ
a Nhà nước và thị trường? trên cơ sở phân tích lý thuyết
4
cạnh tranh để nâng cao năng lực cạnh tranh như thế nào? Thực trạng
KH&CN và thị trường KH&CN ở Trung Quốc? Những thành công,
tồn tại và nguyên nhân? Quan điểm phát triển thị trường KH&CN hiện
nay trên thế giới và ở Trung Quốc là gì? Đồng thời phải trả lời được
câu hỏi Việt Nam đã có thị trường KH&CN hay chưa? Mức độ quy
mô đến đâu? Những thành công, thất bại trong phát triển thị trườ
ng
KH&CN ở Trung Quốc và bài học kinh nghiệm vận dụng vào Việt
Nam để phát triển thị trường KH&CN? Những chính sách, cơ chế nào
phù hợp để phát triển thị trường KH&CN trong nền kinh tế thị trường
định hướng XHCN ở Việt Nam?
6. Phương pháp nghiên cứu
Luận án nghiên cứu phát triển thị trường KH&CN dưới giác độ
của chuyên ngành Kinh tế thế giới và Quan hệ kinh tế quốc tế, có sử
dụng các phươ
ng pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
Đồng thời, đặc biệt coi trọng và sử dụng xuyên suốt luận án các
phương pháp phân tích - hệ thống - tổng hợp - thống kê - so sánh.
Luận án đã sử dụng kết quả của một số nghiên cứu có sử dụng phương
pháp kinh tế lượng khi phân tích ảnh hưởng của tiến bộ công nghệ tới
tăng trưởng kinh tế. Kết quả các nghiên c
ứu sử dụng phương pháp
điều tra đã được sử dụng trong phân tích tác động của chuyển giao và
đổi mới công nghệ đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội.
7. Đóng góp của luận án
- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản về phát triển thị trường
KH&CN.
- Hệ thống hoá vấn đề phát triển thị trường KH&CN ở Trung Quốc và
Vi
ệt Nam.
5
- Nghiên cứu sự thành công và thất bại trong phát triển thị trường
KH&CN ở Trung Quốc và Việt Nam. Những vấn đề được tổng hợp
thành quy luật chung.
- Một số kinh nghiệm của Trung Quốc vận dụng vào Việt Nam và
gợi ý chính sách phát triển thị trường KH&CN Việt Nam đáp ứng yêu
cầu công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước trong tiến trình hội nhập
kinh tế quốc tế.
8. Kết cấu luậ
n án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận án được
kết cấu thành 3 chương:
Chương 1. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thị trường khoa
học và công nghệ.
Chương 2. Phát triển thị trường khoa học và công nghệ ở Trung Quốc.
Chương 3. Vận dụng kinh nghiệm phát triển thị trường khoa học và
công nghệ của Trung Quốc vào Việt Nam và một số
gợi ý chính sách.
Sau đây là tóm tắt luận án:
CHƯƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
VỀ THỊ TRƯỜNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Nội dung nghiên cứu của chương 1 là hệ thống hoá một số vấn đề lý
luận và thực tiễn về thị trường khoa học và công nghệ (TTKH&CN);
nghiên cứu kinh nghiệm phát triển TTKH&CN của Mỹ, Nhật, Ấn Độ từ
đó làm cơ sở
nghiên cứu sự phát triển TTKH&CN ở Trung Quốc và
Việt Nam trong các chương tiếp theo.
6
1.1. Một số vấn đề lý luận chung về thị trường KH&CN
1.1.1. Khái niệm chung về thị trường khoa học và công nghệ
+ Khái niệm
Thị trường KH&CN là một phạm trù kinh tế, phản ánh toàn
bộ quan hệ trao đổi giữa người mua và người bán đã được thể chế
hoá nhằm xác định giá cả và khối lượng hàng hoá KH&CN.
+ Đặc điểm của thị trường khoa học và công nghệ
Thị
trường KH&CN là loại thị trường đặc biệt: hàng hoá
KH&CN là loại hàng hoá đặc biệt; các giao dịch trên thị trường rất dễ
bị đóng băng do những vấn đề liên quan tới chi phí giao dịch, dễ bị
sao chép, các rủi ro gắn với công nghệ và với tính bất bình đẳng về
thông tin trong mua bán công nghệ.
+ Chức năng của thị trường khoa học và công nghệ
Thị trường KH&CN là một thị trường bộ phận c
ủa hệ thống thị
trường do vậy nó có đầy đủ các chức năng của thị trường: (1) chức
năng thực hiện, (2) chức năng cung cấp thông tin, (3) chức năng sàng
lọc và đào thải các phần tử yếu kém, (4) chức năng huy động và phân
bổ các nguồn lực, ngoài ra thị trường KH&CN còn có các chức năng
riêng.
+ Các yếu tố cơ bản của thị trường KH&CN
Có 4 yếu tố c
ấu thành thị trường phản ánh sự hiện diện và hoạt
động của thị trường KH&CN đó là:
7
- Hàng hoá KH&CN bao gồm lixăng, patăng, bí quyết về
KH&CN; giá cả hàng hoá, dịch vụ KH&CN;
- Các chủ thể tham gia thị trường KH&CN gồm: cung và người
cung cấp, cầu và người mua hàng;
- Sự hiện diện của chủ thể chế, đảm bảo hoạt động của thị trường
(hệ thống văn bản pháp quy và các tổ chức quản lý, thực thi thể
chế,…);
- Hệ thố
ng dịch vụ trung gian (thông tin, tư vấn, môi giới, thẩm
định, định giá công nghệ, cung cấp tài chính ).
1.1.2. Lý thuyết về thị trường
+ Nhà nước và thị trường
Quan hệ giữa Nhà nước và thị trường là mối quan hệ cơ bản có ý
nghĩa rất quan trọng đối với sự tăng trưởng và phát triển kinh tế. Từ
cuối thế kỷ thứ XVII đến nay, các học thuyết kinh tế luôn xoay quanh
cách nhìn nhận mối quan h
ệ giữa Nhà nước và thị trường, hoặc là đã
tuyệt đối hóa vai trò của thị trường (Adam Smith và David Ricardo);
hoặc là tuyệt đối hoá vai trò của Nhà nước trong trong các nền kinh tế
kế hoạch hoá theo mô hình Xô viết; hoặc là coi trọng cả hai với lý
thuyết “bàn tay hữu hình” và “bàn tay vô hình” của Keynes; hoặc là
coi trọng hơn “bàn tay vô hình” và giảm nhẹ hơn vai trò của “bàn tay
hữu hình” của thuyết tự do mới…
Tuy nhiên ngày nay, hầu như không ai còn đặt vấn đề về “Nhà
nước hay thị trường”? Thay vào đó, người ta tin tưởng chắc chắn rằng
8
Nhà nước và thị trường phải được nhìn nhận như hai mặt bổ sung, chứ
không phải thay thế nhau trong phát triển kinh tế và gần như thống
nhất xác định ba chức năng chính của Nhà nước (Chính phủ).
+ Lý thuyết cạnh tranh
Theo lý luận cạnh tranh của C. Mác, gồm cạnh tranh về giá trị
thặng dư, cạnh tranh chất lượng và cạnh tranh giữa các ngành. Ba mặt
đó diễn ra xoay quanh giá trị. C. Mác đã chỉ ra tính hai mặ
t của lao
động là lao động cụ thể và lao động trừu tượng. Lao động cụ thể bảo
tồn và di chuyển giá trị cũ (c) vào trong sản phẩm mới, lao động trừu
tượng tạo ra giá trị mới (v+m). Từ đó Mác chỉ ra cơ cấu chuyển hoá
giá trị thặng dư thành lợi nhuận bình quân và giá trị hàng hoá thành
giá cả sản xuất trong điều kiện tự do cạnh tranh. Lý luận giá trị thặng
dư là hòn đá tảng trong học thuyết Mác.
Trong cuốn “Tóm tắt phê phán kinh tế chính trị học”, Ph. Ăng-
ghen cũng nghiên cứu vấn đề cạnh tranh. Ông nói, địa tô, lợi nhuận,
tiền lương phụ thuộc vào cạnh tranh. Cạnh tranh sinh ra độc quyền,
độc quyền lại làm cho cạnh tranh càng sâu sắc hơn. Điều đó rất đúng
với tình hình kinh tế thế giới cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Lênin
cũng đã chỉ ra tính quy luật tất yếu của việc chuyển từ CNTB tự do
cạnh tranh sang CNTB độc quyền. Thời kỳ này, việc tích tụ và tập
trung sản xuất đã đạt tới mức cao, dẫn tới sự ra đời của các tập đoàn
độc quyền, và cạnh tranh độc quyền là đặc điểm cơ bản ở thời kỳ này.
Năm 1985, “lý thuyết cạnh tranh” củ
a M.Porter đã ra đời và đưa ra
khái niệm về “lợi thế cạnh tranh”; “lợi thế so sánh”; “chuỗi giá trị toàn
9
cầu”. M.Porter coi trọng vai trò của doanh nghiệp và của ngành mà
trong đó doanh nghiệp tham gia trong quá trình cạnh tranh. Ông đưa
ra mô hình “Năm ngọn tháp” hay còn gọi là mô hình “viên kim cương
hình thoi” (Porter Diamond).
Khi phân tích năng lực cạnh tranh theo mô hình M.Porter, người
ta xem xét bốn yếu tố quan trọng là: các điều kiện về cầu; các điều
kiện về yếu tố sản xuất; chiến lược công ty, cấu trúc và cạnh tranh nội
địa; các ngành công nghiệp phụ trợ và liên quan. Các yếu tố này luôn
tác động qua lạ
i, ảnh hưởng lẫn nhau và thúc đẩy sự phát triển. Trong
lý thuyết cạnh tranh của M.Porter có nhấn mạnh 2 điểm: áp lực cạnh
tranh buộc doanh nghiệp phải đầu tư và đổi mới; thay đổi công nghệ là
một trong những yếu tố có tính nguyên tắc tác động đến cạnh tranh.
Theo chúng tôi, Cạnh tranh, nói chung, là sự phấn đấu, vươn lên
không ngừng để giành lấy vị trí duy nhất trong một lĩnh vực hoạt động
nào
đó bằng cách ứng dụng những tiến bộ khoa học và công nghệ để
tạo ra nhiều lợi thế nhất, tạo ra sản phẩm mới, tạo ra năng suất và hiệu
quả cao nhất.
1.2. Thực tiễn phát triển của thị trường khoa học và công nghệ
1.2.1. Quá trình và điều kiện hình thành và phát triển của thị trường
khoa học và công nghệ
+ Quá trình hình thành và phát triển của thị trường KH&CN
Sự hình thành và phát tri
ển các loại thị trường là một quá trình
lịch sử. Phạm vi, quy mô, hình thức, trình độ phát triển của thị trường
gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá. Quá trình hình
10
thành và phát triển của thị trường có thể được phân chia thành bốn
giai đoạn. Thị trường KH&CN là một loại thị trường đặc biệt do vậy
nó hình thành muộn hơn các thị trường hàng hoá thông thường (vào
giai đoạn thứ 3). Cuộc cách mạng KH&CN bùng nổ, đã xuất hiện thị
trường các bằng sáng chế và thị trường công nghệ. Khi xuất hiện các
dấu hiệu của kinh tế tri thức trong vài thập kỷ
gần đây và dưới tác động
của xu thế toàn cầu hoá kinh tế thì thị trường KH&CN phát triển mạnh
mẽ hơn.
+ Điều kiện hình thành và phát triển của thị trường KH&CN
Có 7 điều kiện để thị trường KH&CN hình thành đó là: (1) các thị
trường khác trong hệ thống thị trường đã tương đối phát triển. (2) Tôn
trọng quyền sở hữu tư nhân, (3) Môi trường cạnh tranh lành mạnh, (4)
Can thiệ
p hợp lý của Nhà nước, (5) Một thể chế vững mạnh và hiệu
quả, (6) Cơ sở hạ tầng hiện đại, (7) Năng lực của các tổ chức và cá
nhân tham gia thị trường. Trong đó sự can thiệp của Nhà nước để hình
thành Quỹ ĐTMH và thể chế bảo vệ quyền SHTT là các điều kiện đặc
thù để hình thành và phát triển SATM.
1.2.2. Kinh nghiệm phát triển thị trường KH&CN ở mộ
t số nước
Kinh nghiệm của Mỹ, Thứ nhất, đầu tư vào KH&CN đến mức độ
bảo đảm khả năng cạnh tranh là điều kiện sống còn của xã hội Mỹ cho
tương lai. Thứ hai, chuyển giao công nghệ, thương mại hoá các kết
quả nghiên cứu là một thế mạnh của Mỹ. Thứ ba, hình thành các Quỹ
như: Quỹ Khoa học Quốc gia- National Science Foundation (NSF),
đặc biệt là Quỹ đầu tư mạo hiểm- Venture Capital Fund (VCF).
11
Kinh nghiệm của Nhật Bản,
Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vai trò khoa học và công nghệ.
Thứ hai, tiến bộ công nghệ được xem là đầu tàu của sự tăng trưởng.
Kinh nghiệm của Ấn Độ, Ấn Độ coi KH&CN là nền tảng để thúc
đẩy nền kinh tế - xã hội phát triển, bảo đảm an ninh quốc phòng, an
ninh lương thực và an ninh năng lượng. Chính phủ Ấn Độ đã thự
c
hiện nhiều chương trình khác nhằm khuyến khích đổi mới, tăng tốc độ
thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu, chuyển giao công nghệ. Những
chương trình đó gồm: Giảm thuế, hình thành Quỹ nâng cấp công nghệ
nội sinh hoặc nhập khẩu và Quỹ phát triển công nghệ, các nghiên cứu
thuộc lĩnh vực ưu tiên cao.
CHƯƠNG 2
PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Ở TRUNG QUỐ
C
Nội dung của chương 2 là dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn đã
nêu ở chương 1 để nghiên cứu sự phát triển của TTKH&CN ở Trung
Quốc trên các khía cạnh: bối cảnh và xu thế, mục tiêu và quan điểm,
thực trạng và giải pháp, để từ đó rút ra một số bài học thành công và
chưa thành công của Trung Quốc
2.1. Bối cảnh và xu thế khoa học và công nghệ
2.1.1. Bối cảnh và xu thế
khoa học và công nghệ thế giới
+ Khoa học và công nghệ và đổi mới được đặt lên hàng đầu.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét